من درست است يا درست نيست بايد با من بيايى تا ببينى درست است يا درست نيست . تو سر جايت نشسته‌اى من جاى ديگرى رفته‌ام و هر قدمى كه از آنجا بر مىدارم چشم انداز جديدى مىبينم ، مىخواهى با من بحث كنى كه آيا آن چشم انداز من درست است يا درست نيست . بايد آمد تا ديد و تا شناخت . اينها هم يك چنين حرفى مىزنند ، منتها عملى كه عارف مىگويد عبارت است از يك نوع تصفيهء نفس ، جهاد با نفس ، حركت كردن در اطوار نفس و در معنا و در باطن ، و عملى كه اينها مىگويند همان عمل عينى اجتماعى مادى بدنى است ، كه بعدها در بارهء ارزش اين عمل قهراً بحث مىكنيم كه چقدر مىتواند باشد . اينجاست كه ماركسيسم به « نوعى » شبه عرفان مىپيوندد ( نمىگوييم عرفان ) چون شناخت را تابع عمل مىداند . حال نگوييد كه در اسلام هم اين مطلب هست : « مَنْ عَمِلَ عَلِمَ وَ مَنْ عَلِمَ عَمِلَ » ، « وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » « 1 » ؛ بسيار خوب ، خيلى از حرفهاى عرفا ريشهء اسلامى دارد ؛ ما هم قول نداده‌ايم كه هر حرفى كه عرفا مىگويند يا هر حرفى كه اينها مىگويند بگوييم صددرصد باطل است ؛ ممكن است عنصر درستى هم داشته باشد . ولى به هر حال حرف اينها هم در نهايت امر به يك نوع شبه عرفان مىپيوندد . بررسى اين نظريه اينها جنبه‌هاى مختلف بحثى بود كه . . . « 2 » ببينيم اين حرفهايى كه در اين زمينه‌ها گفته‌اند تا چه اندازه درست است تا چه اندازه درست نيست . ابتدا بحث ما دربارهء مسئلهء انديشه است كه آيا اولًا به‌طور كلى منطق قديم بر اساس اين بود كه انديشه معيار انديشه است و به هيچ وجه معتقد نبود كه عمل معيار انديشه است ؛ و ثانياً آيا حرف اينها صحيح است كه انديشه معيار انديشه نيست به‌طور كلى ، هميشه عمل معيار انديشه است ؟ خير ، نه اساس منطق قديم بر اين مطلب بود كه هميشه انديشه معيار انديشه است و نه اين حرف درست است كه هيچ وقت انديشه معيار انديشه نيست و هميشه عمل معيار انديشه است . اما در مسئلهء تعريفات يعنى در باب تصورات كه مىگفتند تصور معيار تصور است ، اين يك مطلبى است كه در قديم و جديد گفته‌اند ، آن حرف هم اگر در قديم مىگفتند مقصودشان اين بود كه اگر بتوان به كنه انديشه‌اى از نظر تصور رسيد ، جز با تحليل آن انديشه به عناصر اوليهء خودش ميسر نيست ؛ يعنى اگر ما بخواهيم يك انديشهء مركّب را به دست بياوريم جز

--> ( 1 ) عنكبوت / 69 . ( 2 ) [ چند ثانيه‌اى نوار افتادگى دارد . ]